Niet iedereen vertelt makkelijk. De een houdt af met een grapje, de ander geeft drie woorden en wacht op de volgende vraag, en weer een ander zegt oprecht dat er niets te vertellen valt. Dat betekent bijna nooit dat er niets ís. Het betekent meestal dat de vraag te groot was, of dat praten over jezelf thuis nooit gebruikelijk is geweest.
Wat je op deze pagina vindt:
- Waarom korte antwoorden zelden over onwil gaan.
- Vragen die makkelijk te beantwoorden zijn en toch iets openen.
- Wat je doet bij afhouden, bij een pijnlijk onderwerp, en bij vergeetachtigheid.
- Hoe je stopt zonder dat het mislukt voelt.
Waarom het vaak niet aan onwil ligt
Veel mensen van die generatie is geleerd dat je niet over jezelf begint. Vertellen wat je hebt meegemaakt voelde als opscheppen of klagen, en dus deed je het niet. Dat is een gewoonte van zeventig jaar, en die verdwijnt niet omdat er ineens iemand met vragen aan tafel zit.
Daar komt bij dat een vraag als "vertel eens over je jeugd" onbeantwoordbaar is. Niemand weet waar hij dan moet beginnen. Een vraag over één ding, op één moment, is dat wel.
Zo begin je
- Kies één kleine, concrete vraag, niet een onderwerp.
- Zeg dat je gewoon nieuwsgierig bent, niet dat je iets wilt vastleggen.
- Neem op als dat mag, zodat je kunt luisteren in plaats van meeschrijven.
Vragen die bijna altijd een antwoord krijgen
Deze zijn kort, feitelijk en makkelijk. Ze vragen niets over gevoelens, en juist daarom komen de gevoelens er vaak vanzelf achteraan.
- Hoe zag het huis eruit waar je opgroeide?
- Wat at je vroeger op zondag?
- Hoe ging je naar school?
Wat helpt als iemand afhoudt
Vraag naar dingen, niet naar gevoelens
"Wat vond je daarvan?" is moeilijk. "Hoe zag dat eruit?" is makkelijk. Beschrijven is veilig; oordelen en voelen is dat niet. De rest komt later.
Gebruik iets tastbaars
Een foto, een gereedschapskist, een oude jas, een doos met papieren. Bij iemand die niet uit zichzelf begint, doet een voorwerp meer dan welke vraag ook.
Vraag naar een ander
"Hoe was je vader eigenlijk?" gaat makkelijker dan "hoe was jij toen?". Via anderen vertellen mensen ongemerkt over zichzelf.
Zeg niets na het antwoord
Een korte stilte na een kort antwoord is het krachtigste middel dat je hebt. De meeste mensen vullen hem zelf aan, en dat tweede deel is bijna altijd het echte antwoord.
Doe iets anders tegelijk
Naast elkaar in de auto, samen afwassen, een wandeling. Zonder oogcontact praat het losser. Formeel tegenover elkaar zitten werkt bij een gesloten verteller juist averechts.
Vragen voor wie kort antwoordt
- Wie woonde er nog meer in dat huis?
- Wat kon je vanuit je slaapkamerraam zien?
- Hoe heette de straat, en wie woonde er verderop?
- Wat deed je vader voor werk, en wist je wat dat inhield?
- Wie deed de boodschappen, en waar?
- Wat was het eerste dat je zelf verdiende?
- Welk liedje hoorde je vroeger steeds?
- Wat had je thuis wel, dat de buren niet hadden? Of andersom?
Vragen die verder gaan zodra het loopt
- Wie in de familie leek het meest op jou?
- Waar werd bij jullie thuis nooit over gepraat?
- Wat had je graag aan je ouders willen vragen?
- Is er iets wat je jezelf lang kwalijk hebt genomen?
- Wanneer ben je het meest bang geweest?
- Wat heeft je geholpen in een tijd dat het tegenzat?
- Wat zou je willen dat wij over je weten?
Als het onderwerp zelf het probleem is
Soms ligt het niet aan de verteller maar aan het onderwerp: een oorlog, een overlijden, een breuk in de familie.
Kondig aan en geef een uitweg
"Mag ik ook iets vragen over die tijd, of laten we dat liever?" Een aangekondigde vraag met een uitweg wordt veel vaker beantwoord dan een vraag die ineens valt.
Accepteer nee als antwoord
Een onderwerp dat vandaag dicht zit, kan over een half jaar open zijn. Aandringen sluit het voorgoed.
Blijf bij de feiten als de emotie te groot wordt
"Hoe oud was je toen?" of "waar woonde je?" geeft iemand houvast om verder te kunnen, zonder dat je het gesprek afbreekt.
Als het geheugen begint te haperen
Bij vergeetachtigheid werkt vragen naar vroeger meestal beter dan naar gisteren. Oude herinneringen blijven het langst.
Corrigeer niet
Of het jaartal klopt, doet er niet toe. Hoe iemand het heeft beleefd en onthouden, is wat je vastlegt.
Werk met korte gesprekken
Tien minuten op een goed moment levert meer op dan een uur waarin iemand moe wordt. Onze pagina met vragen als je weinig tijd hebt is daar op ingericht.
Neem op, ook als het rommelig is
Juist bij haperend geheugen is de stem het waardevolst. Hoe je dat eenvoudig doet staat in onze gids over audio en video opnemen.
Hoe je stopt zonder dat het mislukt voelt
Eindig nooit op een vraag die niet beantwoord is. Stap over naar iets makkelijks, bedank voor wat er wél verteld is, en zeg dat je nog eens terugkomt. Zo blijft de deur open, en dat is bij een moeilijke verteller meer waard dan één goed gesprek.
Wij maken een vragenplan dat past bij wie je voor je hebt, en schrijven na elk gesprek nieuwe vragen op wat er werkelijk gezegd is. Bekijk hoe het werkt, of lees onze gids over het interviewen van je ouders.